İnteraktif Media Tasarımcılığı

Elektronik ortamdaki interaktif tasarım 20.yüzyılın son çeyreğinin ürünüdür; ama var olduğu ilk günden beri insanoğlunun değişik ortamlarda interaktif tasarım deneyimleri vardır. Eğer interaktif tasarımı, kullanıcının müdahalesiyle belli bir bilgiye “erişme” ya da belli bir mekanizmayı “harekete geçirme”yi sağlayan aracın tasarımı olarak kabul edersek bunun tarihte pek çok örneğini görmemiz olasıdır. (Packer00 s.xxıx):



Bu açıdan ilk tekerlek belki de ilk interaktif tasarım ürünüdür de. Bugüne kadar geliştirilen, tüm mekânik aygıtlar, tüm endüstri ürünü tasarımları, geçmişi Kızılderililerin ‘duman’, Afrika yerlilerinin ‘tam-tam’ ile haberleşmelerine kadar uzanan tüm iletişim araçları, mimaride kullanılan kapı ve pencere gibi tüm erişim elemanları, basılı media olarak sözlükler ve ansiklopediler de birer interaktif tasarım olarak kabul edilebilir.

Elektronik media öncesi yakın tarihimizden birçok interaktif sanat ürünü örneği de verebiliriz.

Kaynaklar, bugünün kullanmaya alıştığımız interaktif sanat yapıtlarının ilklerinden birinin 1950 yılı yapımı bir Fransız romanı olduğunu göstermektedirler. Yapıtın tek bir kâğıtta yer alan her bir bölümü topluca bir kutu içinde okuyucuya sunulmaktadır. Okuyucu, rastlantısal olarak bölümleri kutudan çekerek kendi seçimine göre okuyabilmektedir (Gasperini 1999 s:301).

Belirli bir senaryo dahilinde, gerçek anlamda seyircinin oyuna katılımının sağlandığı ve izleyicinin reaksiyonuna göre gelişen interaktif performansın en eskilerden biri, bugün de çeşitli denemelerin yapıldığı tiyatro sanatında görülebilir. Modern tiyatroda izleyicinin oyuna katıldığı ilk önemli tiyatro oyunu olarak, Luigi Pirandello’nun 1922 yılında yazdığı “Six Characters in Search of an Author” adlı yapıtı gösterilmektedir (Gasperini 99 s:301).

Sinema sanatında da benzer kavramın çok sık işlendiğini biliyoruz. Bunların içinde en dikkat çekeni 1998 Tayvan yapımı bir filmdir. Yönetmen Ko-i-Chen’in 1988 yılında yaptığı “Blue Moon” adlı filmin makaralarını makinist istediği düzende oynatabilmektedir. Böylece seyirci filmi her seferinde farklı bir düzende izleyebilmektedir (Persson 99 s:189).

İnteraktif media tasarımının diğerlerinden ayrılan en belirgin özelliği, doğrusal olmayan bir yapısı olmasına karşın, temelde, tüm diğer sanat ve tasarım ürünlerinde olduğu gibi, belirli bir düzeyde estetik boyutta görsel ve işitsel bir kompozisyona sahip olmasıdır. Dolayısıyla bir interaktif media tasarımında hemen tüm sanat türlerinden bir şeyler bulmak mümkündür:

Görüntü unsuru olduğu için ‘fotografik’, görsel bir anlatım dili taşıdığı için ‘illüstratif’, işitsel boyutu olduğu için ‘müziksel’, iletişim unsuru olduğu için ‘tipografik’ temellerin bir interaktif üründe bulunması çok doğaldır.

Hareket unsuru olduğu için, interaktif tasarımının, bir filmin oluşumunda önemli roller oynayan, ışık tasarımı, sahne tasarımı, kareografi, kamera yönetimi bilgisini de içerdiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

İnteraktif media’nın, sergilenmesi ve mekânsal ortamda interaksiyon tasarımların yapılması için, temel mimarlık bilgisine de gereksinim vardır. Bu kapsamda sergileme için mekânsal kurgu ve ergonomik temellerin öğrenilmesi şarttır.

Ancak tüm bunların yanında diğer sanat dallarından farklı olarak, interaktif media tasarımının yapıldığı bilgisayar ortamı açık bir sistem olduğu için, bilgisayarın nasıl işlediği bilgisayar grafiğini ve sesi oluşturan programların, programlama mantığının nasıl olduğu bilinmelidir. Bugün tüm interaksiyon eylemler, belirli bir programlama dili bilmeden ‘authoring tool’ları aracılığıyla yapılmasına karşın, ileri bir interaktif ürün uygulamasından doğrudan programlama yapmak gerekebilir. Zaten sanatçıların ve eğitimcilerin kabul ettiği gibi, sanatçının her ne olursa olsun, ressamın, boyanın kimyasını bilmesi gerektiği gibi, bu tür tasarımı yapanların da bilgisayarın doğasını bilmesi çok önemlidir.



Tüm bunların yanında interaktif media tasarımının endüstri ürünleri tasarımına çok yakın olduğu da kabul edilmektedir. Endüstri ürünlerinde, ürünü çalıştırmak amacıyla gereken insan eylemleri için yapılan ‘solid user interface’ tasarımı ile interaktif media’nın ‘graphic user interface’ tasarımını birbirinden ayıran çok önemli farklar yoktur. Sadece biri üç boyutlu formda iken öbürü iki boyutlu formda yer almaktadır. Ancak endüstri ürünlerinden farklı olarak interaktif media’da, yukarıda saydığımız, fotoğrafik, sinemasal, illüstratif, tipografik ve müziksel unsurlar devreye girmektedir.

Yukarıdaki bu tartışmadan yola çıkarak, ‘interaktif media tasarımcısı’ diye ayrı bir uzmanlık alanı tanımlamaya gerek olmayabilir mi? Sinemacı, fotoğrafçı, grafiker, endüstri tasarımcısı, hatta “bilgisayar mühendisi, bu alanda uzmanlaşamaz mı?”; ya da “bir araya gelip interaktif media ürünü çıkaramaz mı?” soruları akla gelebilir.

İlk bakışta bu sorulara evet demek mümkündür de. Zaten bakıldığında birçok alanın birbiriyle ilintili çalıştığı söylenebilir. Sinema ve fotoğraf, animasyon ve tipografi, fotoğraf ve sayısal görüntü işleme, sinema ve mimarlık, kareografi-dans ve sinema ilişkisinde olduğu gibi…

Bununla beraber, büyük interaktif media yapımlarda, söz konusu uzmanlık alanlarında deneyim kazanmış kişilerden oluşan bir ekip çalışmaktadır. Bu nedenle söz konusu sorulara evet yanıtı gerçekçi de gelebilir.

Ancak, giderek gelişen masaüstü teknolojileri dikkate alındığında, artık media tasarımcısı olacak kişinin önce tüm sanatların temel bilgileriyle donatılmasından sonra yukarıda sayılan geleneksel alanlarda uzmanlaşması daha doğru gözükmektedir. Bu yeni yapı, özellikle media’yı bireysel olarak tasarlaması gereken kişinin estetik ve teknik düzeyini arttırması gerekliliğine önem vermektedir.

Olsa olsa, daha profesyonelce hazırlanacak büyük ölçekli bilgisayar oyunu tasarımı gibi projelerde diğer sanatlarda uzmanlaşmış kişiler bir araya gelebilir ve çalışabilirler.

Ancak bu durumda bile tüm ekibi yönlendirecek, interaktif media alanında eğitilmiş birine ihtiyaç duyulmaktadır.

Bu açıdan bakıldığında interaktif media tasarımı, edebiyattan mühendisliğe, gösteri işinden (show business), reklamcılığa, pazarlamadan hakla ilişkilere kadar toplam 14 değişik uzmanlık alanının kesiştiği noktadır.

Özetle denebilir ki, interaktif media tasarımı, ne tek başına sinema, fotograf, grafik tasarımı ne de endüstri tasarımı, bilgisayar mühendisliği ya da mimarlığın bir üst uzmanlık koludur. Ancak tüm bu alanlardaki deneyim ve birikimin, iki ya da üç boyutlu ortamda bütünleşik olarak kullanıldığı bir tasarım türüdür.